Lozan gorusmelerinin muhtemvasini bilmiyorduk. Ancak uzerinde n cok bir zaman gecmeden yayilan soylentiler icimi karartiyor.
Meclis gundeminde din var.
Tevfik Rustu Bey, “Anayasada dinimiz yazmalidir” diye savunuyor.
Kazim Karabekir “Iyi guzel de anayasa da dinimizin Islam oldugu zaten yazilidir. Baska ne yazacaksin hrisyanligi mi?” diyor.

Bu sirada Mahmut Esat soz alip, “Evet, hristiyanligi” diyerek devam ediyor: “Cunku Islam terakkiye(ilerlemeye,gelismeye) engeldir. Bu dinle yurunmez. Ayrica Islam uzere kaldigimiz muddetce bizi kimse ehemmiyet vermez.”
Bu tartismaya Fethi Okyar da su cumlelerle katilmis:
“Evet Karabekir! Turkler Islam’i kabul ettiklerinden beri boyle geri kaldilar. Biz Islam kaldikca bu halde kalmaya mahkumuz. Bunun icin Islam kalmamaliyiz.”
Bu fikirleri Ismet Inonu de kuvvetle savunmakta, hatta onculugunu yapmakta imis. “Hocalari toptan kaldirmadikca hicbir is yapamayiz. Bugunku kudret ve prestijimizle bu inkilabi yapamazsak, bir daha hicbir zaman yapamayiz” sozu de Ismet Pasa’ya ait.
Rivayetlere gore, Lozan’a Ismet Pasa ile birlikte giden yahudi Haim Nahum, batili devletlere bizim adimiza Turkiye’nin gecmise ait ait baglardan koparilacaginin sozunu vermis. Turklerin gecmisleriyle olan baglari tek tek kopariliyor. Islam bu baglarin en kusatici ve guclu olani. Devlet dini gozden cikarmis.
“Din vicdanlarda kalmali; hayatin icinde muessir(etkili) olmamali” dusturu gaye edinilmis. Ne adina? Batiya yaranmak, bati nazarinda ehemmiyet kazanmak! Benzemeye calistigimiz, binlerce sehit vererek yakamizdan silkeledigimiz bati degil mi?

Askerler, memurlar, agalar, beyler hep Cumhuriyeti konusuyorlar..
“Cumhur halktir, Cumhuriyet halkin kendi kendini idare etmesidir. Fakirlik, cahillik kaderimiz degildir. Hep beraber calisacagiz, yaralari saracagiz, zengin ve aydinlik bir ulke olacagiz.”

Bir sure gecip bazi inkilaplar uygulandiktan sonra…

Milletin, kimi uygulamalara, “Gavur adetidir”, “Batilidir” diye karsi cikmasi gericilik emaresi degil, Bati’ya teslim olmama tavridir. Batili insan tipini elde etmek icin, kilik kiyafet batililasmis, kadin erkek iliskileri arapsacina donmustu…
Iste ilericilikten anlasilan da bunlar idi.. Oysa asil bedevilik “taklit” etmek degil midir? Biz bati ile niye savastik; onlara teslim olsaydik milletimiz benzer bir degisime zorlanacak degil miydi? Bizi kendi insan tipine, hayat sartlarina, inanis tarzina zorlamayacaklar miydi? Simdi biz, kendimiz onlari taklit ediyorduk. Bana kalirsa yeni bir “gericilik” turuydu bu:” Ilerici gericilik”. Sormadan edemiyordu insan :“Dusmani yakamizdan bunun icin mi silkeledik?”